ΌΛΑ ΟΣΑ ΔΕΝ ΒΛΈΠΟΥΜΕ

1: Αριθμός οστών: 206

2: Αριθμός μυών: 639

3: Αριθμός νεφρών: 2

4: Αριθμός δοντιών γάλακτος: 20

5: Αριθμός πλευρών: 24 (12 ζευγάρια)

6: Αριθμός καρδιακών θαλάμων: 4

7: Η μεγαλύτερη αρτηρία: αορτή

8: Φυσιολογική αρτηριακή πίεση: 120/80 mmHg

9: PH αίματος: 7.4

10: Ο αριθμός του νωτιαίου μυελού στη σπονδυλική στήλη: 33

11: Αριθμός νωτιαίου μυελού στο λαιμό: 7

12: Αριθμός οστών στο μεσαίο αυτί: 6

13: Αριθμός οστών στο πρόσωπο: 14

14: Αριθμός οστών στο κρανίο: 22

15: Αριθμός οστών στο στήθος: 25

16: Αριθμός οστών στο μπράτσο: 6

17: Αριθμός μυών στο ανθρώπινο χέρι: 72

19: Το παλαιότερο μέλος: δέρμα

20: Μεγαλύτερο Όργανο: συκώτι

21: Το μεγαλύτερο κύτταρο: ωάριο

22: Το μικρότερο κύτταρο: το σπερματοζωάριο

23: Το μικρότερο κόκαλο: το μεσαίο αυτί

24: Το πρώτο μεταμοσχευμένο όργανο: ένα νεφρό

25: Μέσο μήκος λεπτού εντέρου: 7 μέτρα

26: Μέσο Μήκος Παχέος Εντέρου: 1,5 μέτρο

27: Μέσο βάρος νεογέννητου μωρού: 3 κιλά

28: Καρδιακός παλμός ανά λεπτό: 72 φορές

29: Θερμοκρασία σώματος: 37°C

30: Μέσος όγκος αίματος: 4 έως 5 λίτρα

31: Ηλικία των ερυθρών αιμοσφαιρίων: 120 ημέρες

32: Ηλικία λευκών αιμοσφαιρίων: 10 έως 15 ημέρες

33: Περίοδος εγκυμοσύνης: 280 ημέρες (40 εβδομάδες)

34: Αριθμός οστών στα ανθρώπινα πόδια: 33

35: Αριθμός οστών σε κάθε καρπό: 8

36: Αριθμός οστών χειρός: 27

37: Ο μεγαλύτερος ενδοκρινικός αδένας: θυρεοειδής αδένας

38: Το μεγαλύτερο λεμφικό όργανο: σπλήνα

40: Το μεγαλύτερο και ισχυρότερο οστό: μηριαίο οστό

41: Ο μικρότερος μυς: ο στεροειδής (μέσα αυτί)

41: Αριθμός χρωμοσώματος: 46 (23 ζεύγη)

42: Αριθμός οστών σε νεογέννητο μωρό: 306

43: Ιξώδες αίματος: 4,5 έως 5,5

44: Ομάδα Αίματος του Παγκόσμιου Δότες: Ο.

45: Ομάδα αίματος Universal Receiver: AB

46: Το μεγαλύτερο λευκόκύτταρο: μονοκύτταρα

47: Το μικρότερο λευκόκύτταρο: λεμφοκύτταρα

48: Η αύξηση του αριθμού των ερυθρών αιμοσφαιρίων ονομάζεται πολυσφαιρίνη.

49: Η τράπεζα αίματος του σώματος είναι: σπλήνα

50: Το ποτάμι της ζωής λέγεται αίμα.

51: Φυσιολογικό επίπεδο χοληστερόλης στο αίμα: 100 mg / dL

52: Το υγρό μέρος του αίματος είναι: πλάσμα

Αυτά είναι όσα ο άνθρωπος μέχρι στιγμής, σαν μηχάνημα. 

Επειδη όμως δεν είναι μηχάνημα αλλά οργανισμός διαθέτει  επιπλέον και ενέργεια και πνεύμα και ψυχή και. . και...και...και... και 

Ακόμα ψάχνουμε.  . .

Ευγενία Αρβανίτη-Πρεβεζάνου 

Msc BA Επικοινωνιολόγος - Personality Creator  

Σύμβουλος Στρατηγικής Ανάπτυξης και Διαπροσωπικών Σχέσεων 

ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΣ ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ : ΩΣ "ΑΦ' ΕΑΥΤΟΥ ΠΡΟΕΡΧΟΜΕΝΟΣ" ΤΗΣ ΔΡ. ΜΑΡΙΑ Ν. ΣΩΤΗΡΑΚΟΥ

Σκοπός της παρούσας βιβλιογραφικής έρευνας είναι η ανάδειξη και του Γυναικείου Τεκτονισμού ως «αφ’ εαυτού προερχόμενος», μέσω της καταγραφής της γυναικείας παρουσίας και δράσης στα Αρχαία Μυστήρια και στα Ιπποτικά Τάγματα.​ Έναυσμα για την έρευνα υπήρξε η εν πολλοίς άρνηση του σύγχρονου Τεκτονισμού να αποδεχθεί και να αναγνωρίσει την κανονικότητα του Γυναικείου Τεκτονισμού.

Βάσει των "Συνταγμάτων" του Τζέιμς Άντερσον το 1723, έχει γίνει δεκτό, ως αξίωμα, από τους "κανονικούς" ελευθεροτέκτονες πως μόνο άνδρες μπορούν να γίνουν ελευθεροτέκτονες και ότι η συμμετοχή των γυναικών στον Τεκτονισμό παραβιάζει τα "Αρχαία Οροθέσια".​ Η θέση αυτή δεν τεκμηριώνεται βάσει των μέχρι τώρα ιστορικών και προϊστορικών στοιχείων. Αντίθετα θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος ότι η συμμετοχή και η συμβολή των γυναικών στις μυστηριακές τελετουργίες των Αρχαίων Μυστηρίων των αρχαιοτάτων χρόνων και η ενεργός παρουσία τους σε σημαντικά ιπποτικά Τάγματα ενισχύει την θέση ότι, όπως ο Αντρικός Τεκτονισμός διαμορφώθηκε, "ως αφ’ εαυτού προερχόμενος", μέσα στους αιώνες της ανθρώπινης εξέλιξης, ακριβώς έτσι και ο Γυναικείος Τεκτονισμός αναπτύχθηκε και υφίσταται.

​Τα πρωτόλεια στοιχεία γέννησης του Αντρικού Τεκτονισμού εμφανίστηκαν με αφετηρία τις πνευματικές αναζητήσεις και τις μυστηριακές τελετές των αρχαίων, που έτειναν προς το Υπέρτατον Όν. Εν συνεχεία με την χρήση των οργανωτικών δομών και της δικτύωσης των λιθοξόων του Μεσαίωνα και με τις οργανωτικές ικανότητες και το κοινωνικό πνεύμα στήριξης των αδυνάμων, των Ιπποτικών Ταγμάτων, δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε ως ένα ιδιότυπο σύστημα Ηθικής .

​Οι προαναφερθείσες συνθήκες διαμόρφωσαν εκείνη την συσσωρευμένη τεχνογνωσία, η οποία με τις κατάλληλες κοινωνικές προϋποθέσεις οδήγησε, στην ίδρυση της πρώτης Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας, την 24η Ιουνίου του 1717, δηλαδή την επίσημη ίδρυση και λειτουργία του σύγχρονου Τεκτονισμού. Βάσει των στοιχείων τα οποία παρατίθενται κατωτέρω, ιστορικές και προϊστορικές πηγές ισχυρίζονται ότι και οι γυναίκες, προς κάλυψη των δικών τους πνευματικών αναζητήσεων και υπαρξιακών προβληματισμών συμμετείχαν ενεργά στα Αρχαία Μυστήρια.Η δε κοινωνική τους ευαισθησία για την ανθρώπινη ελευθερία, την δικαιοσύνη και την προστασία των αδυνάμων τις ώθησε σε ενεργό συμμετοχή και στα Ιπποτικά Τάγματα.

​Τα στοιχεία αυτά πιστοποιούν ότι και ο Γυναικείος Τεκτονισμός, όπως ακριβώς και ο Αντρικός Τεκτονισμός, αφενός έχει τις ρίζες του στα απώτατα βάθη της αρχαιότητος και μάλιστα είναι αρχέγονος και αφετέρου στη συνέχεια αναδεικνύεται στην σύγχρονη κοινωνία μέσω της παρουσίας των γυναικών στα Ιπποτικά Τάγματα και όχι μόνον, χαρακτηρίζεται κατά συνέπεια και αυτός ως , "αφ ' εαυτού προερχόμενος".

Η μη συμμετοχή των γυναικών στις συντεχνίες των λιθοξόων, καθόλου δεν αποδυναμώνει το τελικό πνευματικό, κοινωνικό δημιούργημα, δηλαδή τον Γυναικείο Τεκτονισμό. Σημειώνεται ότι σύγχρονες προσεγγίσεις αναφέρουν ότι ο Γυναικείος Τεκτονισμός έκανε την εμφάνιση του στις αρχές του 18ου αιώνα και συγκεκριμένα γύρω στο 1730 με την μορφή των "Ανδρόγυνων Στοών", τις οποίες ίδρυσαν άντρες τέκτονες και στις οποίες οι γυναίκες συμμετείχαν ως απλά μέλη. Το πρώτο Τάγμα αυτού του τύπου ήταν το "Τάγμα των Ευτυχών" (OrdredeFelicitaires).

Στη συνέχεια λειτούργησαν οι "Στοές Υιοθεσίας" στις οποίες εντάχθηκαν γυναίκες με σκοπό την ενασχόλησή τους με τη φιλανθρωπία και τη φιλοσοφία.

Στις 4 Απριλίου του 1873 ιδρύθηκε στο Παρίσι από τη Marie Deraismes - η οποία θεωρείται η ιδρύτρια του Γυναικείου Τεκτονισμού- το Διεθνές Μικτό Τάγμα με την επωνυμία "Το Ανθρώπινο Δίκαιο", (Le Droit Humain). ​Η συσσωρευμένη γνώση, η ιστορική μνήμη και η βελτίωση της κοινωνικής θέσης των γυναικών οδήγησαν στην εξέλιξη και λειτουργία του επίσημου σύγχρονου Γυναικείου Τεκτονισμού .

​Στην έρευνα που ακολουθεί αναδεικνύεται η παρουσία των γυναικών, είτε ως Μύστες είτε ως Ιέρειες, στην σύλληψη και την πραγματοποίηση των τελετουργικών διαδικασιών στα γνωστότερα Αρχαία Μυστήρια καθώς και η συμμετοχή τους σε Ιπποτικά Τάγματα. ​Συμπληρωματικά ο σκοπός της έρευνας θα μπορούσε να ενισχυθεί και από την ενεργό επιστημονική- φιλοσοφική δράση μεμονωμένων γυναικών όπως π.χ. της Υπατίας, της Αγνοδίκης, της Θεανούς, της Λασθενίας, της Διοτίμας, της Αρήτης κ.ά. Στην παρούσα έρευνα γίνεται απλά μνεία των ονομάτων τους.

 2. Αρχαία Μυστήρια

 "Μακάριος ο δια των Μυστηρίων διελθών, 
ούτος γιγνώσκει την αρχήν και το τέλος της ζωής"
Πίνδαρος

 Ο άνθρωπος, με την εμφάνιση του επί της γης, προσπαθούσε να εξηγήσει τις μεταβολές και τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος το οποίο συνεχώς άλλαζε. Ταυτόχρονα μελετούσε τα μυστήρια της ζωής και του θανάτου μη δυνάμενος να κατανοήσει την αρχή και το τέλος της δικής του ύπαρξης. Από νωρίς άρχισε να πιστεύει ότι πέρα από τον κόσμο των αισθήσεων του και των αντιληπτών από τον ίδιο γεγονότων, υπήρχε μια άλλη πραγματικότητα, μια πραγματικότητα η οποία διαμορφωνόταν από αιώνιες συμπαντικές δυνάμεις, δυνάμεις οι οποίες πιθανόν επηρέαζαν την ύπαρξη του.

​Για την κατανόηση αυτής της υπερβατικής πραγματικότητας και του εναρμονισμού μαζί της ο άνθρωπος δημιούργησε τις θρησκείες σε συλλογικό επίπεδο και τις μυστηριακές τελετουργίες - λατρείες σε ατομικό επίπεδο, υψηλότερου πνευματικού προβληματισμού.Τις λατρείες αυτές τις αποκαλούσαν Μυστήρια, (Κοσμόπουλος, 2003).

​Ετυμολογικά η λέξη "μύστης" προέρχεται από το ρήμα μύω: "κλείνω τα μάτια και το στόμα" και αρχικώς αναφερόταν σε αυτόν που κλείνει το στόμα του και δεν αποκαλύπτει όσα είδε ή άκουσε σχετικά με την μυστική και συμβολική τελετουργία που ήταν το μυστήριο, (Μπαμπινιώτης, 2004). Κατά την αρχαιότητα τα Μυστήρια λέγονταν μερικές φορές "όργια", αν και όργια ήσαν κατ' αρχάς θυσίες και ορισμένες ιεροτελεστίες - τελετές, οι οποίες γίνονταν κατά την λατρεία του Διονύσου. Μια εκδοχή προέλευσης της λέξης "όργια", αναφέρει ότι προέρχεται από το "έοργα", το οποίο σχηματίζεται από το ρήμα έργω ή έρδω και σήμαινε κάμνω ή εργάζομαι. (Καλλέργη, 1981).

 Τα Αρχαία Μυστήρια αποτελούσαν ένα μέρος της θρησκευτικής ζωής και ήταν μια έκφραση του αισθήματος των ανθρώπων για κάτι ανώτερο από το ανθρώπινο. Θεωρούνταν θεόπνευστα συστήματα και οι τελετουργίες τους ακολουθούσαν μια καθιερωμένη διαδικασία. Τα συστήματα αυτά περιελάμβαναν διδασκαλίες-νουθεσίες, λατρευτικές πρακτικές, διαδικασίες κάθαρσης και ένα σύνολο πεποιθήσεων, αποτελούσαν δε μια μορφή θρησκευτικότητας και εξελίσσονταν παράλληλα προς την δημόσια θρησκεία, (Χριστάκου 2012). ​Τα Αρχαία Ελληνικά Mυστήρια και οι όποιες διασωθείσες πληροφορίες αποτελούν σήμερα, την αίγλη και το μεγαλείο της πνευματικής μας κληρονομιάς. Σημειώνεται ότι η εμφάνιση και λειτουργία των Μυστηρίων, απαιτεί την ύπαρξη ενός αρκετά ανεπτυγμένου πολιτιστικού-πνευματικού επιπέδου του ανθρώπου, στο οποίο η σύλληψη της έννοιας των θεών καθώς και ενός υπερβατικού κόσμου που υπάρχει πέρα από τις ανθρώπινες αισθήσεις, αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξή τους. ​Από τα υπάρχοντα στοιχεία καταγράφεται ότι στα Μυστήρια, διδάσκονταν συμβολικά και αλληγορικά η Κοσμογονία, η Θεογονία, η Πίστη στο Θείο, η αθανασία της ψυχής, η σημασία της Ζωής και του Θανάτου, η μετά θάνατον συνέχιση της ψυχής, και η Θεουργία.

Υπήρχε δε συσχέτιση όλων αυτών με την μελέτη της Φύσης και των Νόμων της. Βασικός σκοπός των Μυστηρίων ήταν η αποκάλυψη της αιώνιας αλήθειας, το ύψιστο μυστήριο του θανάτου, δηλαδή το "πέρασμα" από μια κατάσταση συνείδησης σε μια άλλη, σκοπός ο οποίος διατηρήθηκε για χιλιάδες χρόνια. Την αλήθεια αυτή προσπαθούσαν να προσεγγίσουν οι Μύστες-μυημένοι αναδύοντας το μεγαλείο του ψυχικού και πνευματικού κόσμου του ανθρώπου, με τελικό στόχο την προσδοκώμενη άνωθεν "επικοινωνία". ​Η προσπάθεια αποκάλυψης αυτής της αιώνιας αλήθειας αποτελεί ιδιαίτερη, προσωπική, ατομική υπόθεση του κάθε μυουμένου, ο οποίος κατά την διάρκεια της τελετουργίας της μύησης του, βιώνει την ιδέα του θανάτου και της αναγέννησης. Δηλαδή πεθαίνει το παλιό, ο παλιός του εαυτός και γεννιέται κάτι νέο πνευματικότερο, ικανό να πετύχει την κοινωνία του μύστη με το Θεό, την προσωπική ένωση με Εκείνον.

Μέσω αυτών των μυστηριακών τελετών, στις μυητικές διαδικασίες των οποίων συμμετείχαν ισότιμα άντρες και γυναίκες, οι μυημένοι, οι οποίοι πίστευαν στην ύπαρξη ενός υπερβατικού κόσμου, αφού είχαν περάσει τις διαδικασίες καθαρμού σώματος, συναισθημάτων και σκέψεων και είχαν απαλλαγεί από κάθε στοιχείο εξωτερικής δεισιδαιμονίας, οδηγούνταν στην ανακάλυψη των πιο απόκρυφων μερών της ύπαρξης τους. Είχαν δε ως τελικό στόχο την πνευματική τους ολοκλήρωση και αναγέννηση, δηλαδή την αναθεώρηση του περιεχομένου της ύπαρξης τους και τον επαναπροσανατολισμό της κυρίως σε πνευματικά ενδιαφέροντα (Kerenyi and all, 2005).

​Οι μυημένοι μέσω της μύησης υφίσταντο μια ουσιαστική μετάβαση της εσωτερικής τους κατάστασης σε ανώτερα πνευματικά επίπεδα, η οποία διατηρούνταν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους, γεγονός που δηλώνει τον παιδαγωγικό χαρακτήρα που ενέχει η διαδικασία της μύησης.

​Η τήρηση της σιωπής από μέρους των μυστών σύμφωνα με τον L. Martin: "είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα διότι αποσκοπούσε στην εξάσκηση της πειθαρχίας (sacra disciplina) των μελών αυτών των ομάδων, ένας χαρακτήρας που ενισχύεται ιδιαίτερα μέσω της παράδοσης και της προφορικής διδασκαλίας, διότι κατά τη διάρκεια των κλασικών και ελληνορωμαϊκών χρόνων δεν υπάρχουν μαρτυρίες για την ύπαρξη ιερών κειμένων".

​Την διαπλαστική δύναμη των Μυστηρίων εξαίρει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης: 

- "Οι κοινωνήσαντες των Μυστηρίων και καλύτεροι πάσης πλευράς γίνονται και δυνατότεροι και ευσεβέστεροι", (Συνερχόμεθα εις τον Ναόν ίνα χαλιναγωγήσωμεν τα πάθη μας) (Καθητζιώτης, 1967).

 Οι τελετές μύησης στην αρχαιότητα αποτελούνταν από τις προκαταρκτικές τελετές εξαγνισμού, τη λεγόμενη κάθαρση, τις δημόσιες προπαρασκευαστικές τελετουργίες και θυσίες με τη συνάθροιση των μυστών για τον τελετουργικό χορό ή την πομπή, τη λεγόμενη σύστασις, την πομπή των μυστών από το κέντρο της δημόσιας λατρείας στον ιερό χώρο τέμενος της λατρευόμενης θεότητας και τη μύηση - τελετή τη συνάντηση δηλαδή με το ιερό στοιχείο, παρουσία της θεϊκής επιφάνειας (Χριστάκου, 2012).

​Κατά την κάθαρση και την μύηση-τελετή δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν αμύητοι ενώ οι Μύστες, δια όρκου, απαγορευόταν να ανακοινώνουν το οτιδήποτε και ως εκ τούτου οι όποιες πληροφορίες υπάρχουν είναι ελλιπείς και οι ερευνητές καταβάλουν προσπάθεια να επιβεβαιώσουν, κατά το δυνατόν, και να καταγράψουν τα δεδομένα εκείνης της εποχής.

​Σχεδόν όλα τα Μυστήρια είχαν τις ίδιες αρχές, τους ίδιους σκοπούς και αρκετές κοινές τελετουργίες, όπως δε θα αναδειχθεί στην συνέχεια υπήρχαν σημαντικές επιδράσεις μεταξύ τους. Ο Σωκράτης στο έργο του Πλάτωνα "Φαίδων" παρουσιάζεται να λέει:

- "…Οι μυημένοι είναι βέβαιο ότι απολαμβάνουν την συντροφιά των θεών............ Μόνο με το θάνατο του σώματος  η ψυχή κατορθώνει να ζήσει τη δική της ζωή· Εάν λοιπόν ο άνθρωπος θέλει να μεθέξει στην αιώνια ζωή, που μόνο αυτή ταιριάζει στην ψυχή, πρέπει να πεθάνει, ως προς το σώμα, για τη γήινη ύπαρξη...."

Κατά τις μυστηριακές αυτές τελετές όλοι είχαν αντιληφθεί μια κεφαλαιώδη αλήθεια, την οποίαν η μεταγενέστερη ανθρώπινη κοινωνία αγνόησε : ότι η γυναίκα για να εκπληρώσει σωστά την αποστολή της είχε ανάγκη εκπαίδευσης και ειδικής μύησης. Γυναικεία μύηση συναντάμε στις Ινδίες την βεδική εποχή, στην Αίγυπτο στα Μυστήρια της Ίσιδος, καθώς και σε όλα σχεδόν τα Ελληνικά Μυστήρια, (Συρέ, 1981).

Σημειώνεται ότι στα γνωστότερα Ελληνικά Μυστήρια αυτής της πρώιμης εποχής, όπως στα Καβείρια, τα Κρητικά, τα Ορφικά, τα Πυθαγόρεια και τα Ελευσίνια, συμμετείχαν άντρες και οι γυναίκες, είτε ως μυούμενοι-μύστες είτε ως μέλη του Ιερατείου.

 Δηλαδή οι γυναίκες, ισότιμα με τους άντρες, είχαν ενεργό ρόλο σε τελετές καθαρμού και σε μυητικές τελετουργίες για τις οποίες πίστευαν ότι μπορούσαν να εξασφαλίσουν την απελευθέρωση της ψυχής από το υλικό-σωματικό στοιχείο, την "φυλακή" όπως το αποκαλούσαν, και την ένωσή της με το θεϊκό.

 Ο Ιορδάνης Πουλκούρας αναφέρει: ".... ο αρχετυπικός μύθος όλων σχεδόν των Μυστηρίων προέρχεται από τις τοτεμικές λατρείες που πρωτοκαθιέρωσαν οι γυναίκες των πρώτων κοινωνιών - μεγάλων οικογενειών. Οι κοινωνίες αυτές ήταν νομαδικές, τροφοσυλλεκτικές και μητριαρχικές και πρωτοεμφανίστηκαν στην Μινωική Κρήτη κατά τον 19ο προχριστιανικό αιώνα.

Οι γυναίκες που διοικούσαν την οικογένεια, από την στιγμή που οι άντρες-τροφοσυλλέκτες απουσίαζαν προς αναζήτηση τροφής, πρωτοκαθιέρωσαν τις λατρείες αυτές οι οποίες στηρίχτηκαν στον σεληνιακό κύκλο των εποχών, με κύριο ζητούμενο τη γονιμότητα και αργότερα πρόσθεσαν τις τελετές ενήβωσης και φυλετικής μύησης. Δοκιμασίες από τις οποίες έπρεπε να διέλθουν επιτυχώς τα νεαρά μέλη για να γίνουν δεκτά στον κόσμο των ενηλίκων.

Η αρχετυπική εικόνα που έχει φτάσει πανίσχυρη ως εμάς είναι της Ιερής μητέρας και του θείου βρέφους της. Του βρέφους που κάθε χρόνο πέθαινε για να αναγεννηθεί στο πρόσωπο ενός αλλού νεαρού μέλους της φυλής διαιωνίζοντας μέσα από αυτό το εποχικό δράμα, την αναγέννηση της φύσης. Και ακόμα της ελπίδας που υπήρχε για τα μέλη της φυλής στο σκοτάδι του Κάτω Κόσμου που δεν ήταν ένα εχθρικό τέλος αλλά μια οδός από την οποία όλοι έπρεπε να διέλθουν για να κατακτήσουν ως νέοι βλαστοί την αναγέννηση. Από αυτή την ηρωική διέλευση από τον Κάτω Κόσμο προέρχεται και ο αρχετυπικός μύθος όλων σχεδόν των μυστηρίων.

 Οι γυναίκες που ασχολούνται με την κοινότητα κάποια στιγμή επινοούν την καλλιέργεια και την αναπτύσσουν με τη βοήθεια των παιδιών. Γι αυτό παντού συναντάμε μια Μητέρα θεά (π.χ. τη Δήμητρα) που γνωρίζει το μυστικό και το διδάσκει σε ένα βασιλόπαιδο (π.χ. Τριπτόλεμο) για να το διαδώσει στους ανθρώπους.

Η μόνιμη καλλιέργεια παύει την ανάγκη της νομαδικής μετακίνησης με αποτέλεσμα την δημιουργία της πρώτης πόλης όπου σιγά - σιγά αρχίζει να συσσωρεύεται πλούτος. Ο πλούτος και η πόλη θέλουν προστασία και εκεί διεκδικεί θρησκευτική θέση ο ήδη αναβαθμισμένος άντρας αφού η δύναμή του είναι η εγγύηση.

Η μέχρι τότε μητρογραμμική διαδοχή μετατρέπεται σε πατρογραμμική. Πλέον δίπλα σε κάθε θεά αντιστοιχεί ένας Θεός και δίπλα σε κάθε γυναίκα αρχιέρεια ένας άντρας αρχιερέας. Αυτό διατηρείται και στα Ελευσίνια Μυστήρια όπου δίπλα στον Ιεροφάντη υπήρχε η Ιεροφάντης δίπλα στον Επιβώμιο ιερέα, ή Επώνυμος ιέρεια ......", (Πουλκουράς, 2008).

 Βάσει των ανωτέρω αναδεικνύεται η αρχέτυπος πρωτοβουλία των γυναικών στην δημιουργία των Αρχαίων Μυστηρίων. Δηλαδή η γυναίκα επινόησε, δημιούργησε και πραγματοποίησε τις πρώτες Μυστηριακές τελετές για την μελέτη της ζωής μέσω του θανάτου .

Η παρουσίαση η οποία θα ακολουθεί καταγράφει ότι τα Αρχαία Μυστήρια, όπως ακριβώς και ο Ελευθεροτεκτονισμός, είναι ένα σύστημα Ηθικής το οποίο βασίζεται επί της ανθρώπινης διανοήσεως και εξελίσσεται με στόχο την ηθική και πνευματική ανύψωση των ανθρώπων, μέσω των μυητικών διαδικασιών, οι οποίες κύρια στοχεύουν στην αυτογνωσία- εξερεύνηση του εσωτερικού μας κόσμου και στην αναζήτηση της Αληθείας.

Δηλαδή, όπως ακριβώς και οι Μύστες (άντρες και γυναίκες) των Αρχαίων Μυστηρίων, οι Τέκτονες συμμετέχουν σε μυητικές διαδικασίες με κύριο στόχο την πνευματική τους ανέλιξη μέσω της αυτογνωσίας και της αναζήτησης - καλλιέργειας εκείνων των αξιών που οδηγούν στην ηθική τελειοποίηση.

 Μελέτη της Δρ. Μαρία Ν. Σωτηράκου

• ​ΠΗΓΕΣ
• ΕVA CANTARELLA: "ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ", εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 1998
• Καλλέργη Διδώ, "Τα Αρχαία Μυστήρια", εκδόσεις ΙΔΕΟΘΕΑΤΡΟΝ, Αθήνα 1981
• Καθητζιώτης Κ., "ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ". ΤΕΚΤΟΝΙΚΟΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΝ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ, Σ:. Στ:. ΑΔΩΝΙΣ, Λευκωσία 1974
• Kerenyi C., Walter Otto, Walter Wili, Paul Schmitt, "Ελληνικά Μυστήρια", εκδόσεις ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ, Αθήνα 2005
• Κοσμόπουλος Μιχάλης, "Ελληνικά Μυστήρια", εκδόσεις ΕΝΑΛΙΟΣ, Αθήνα 2003
• Μαλτέζος Γ.Θ. "Μυστήρια των Προϊστορικών Χρόνων", Αθήνα 1934
• Μπαμπινιώτης Γιώργος, "Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο", ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ, ΑΘΗΝΑ 2004
• Πασσά Ι. ,"Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ", εκδόσεις ΗΛΙΟΣ, ΑΘΗΝΑ 1985
• Πουλκούρας Ιορδάνης "Τα Ελευσίνια Μυστήρια", 7th Esoteric Quest Conference on The Mysteries and Philosophies of Antiquity, Σαμοθράκη 2008.
• Συρέ Εδουάρδος "Οι μεγάλοι μύστες", εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ Αθήνα 1981
• Χριστάκου Μαρία, " Η Θρησκεία ως Σύστημα κατά την διάρκεια των Κλασικών Χρόνων", ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2012
• "Αρχαιολογικά Μυστήρια στην Ελλάδα", επιμέλεια έκδοσης Δώρα Γιαννιού, εκδόσεις ΑΡΧΕΤΥΠΟΝ, Αθήνα 2005
• "ΛΑΤΡΕΙΕΣ ΣΤΗΝ 'ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ TOY ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ", ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ, 2002
• http://greekworldhistory.blogspot.gr/2014/08/blog-post_25.html
• www.peraapotimytho.com
• www.esoterika.gr
•  ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΑ ΟΡΦΙΚΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ

"Πρώτος Ορφεύς Μυστήρια θεών παρέδωκεν, όθεν και θρησκεία τα Μυστήρια καλείται από του Θρακός Ορφέως".

Ο Απολλόδωρος, ο αρχαίος ιστορικός και μυθογράφος αναφέρει για τον Ορφέα:

- "Εύρε δε ο Ορφεύς και τα Διονύσου Μυστήρια και τας τελετάς τας γιγνομένας διά τον Διόνυσον, καλούμεν δε Ορφικάς και τέθαπται περί την Πιερίαν διασπασθείς υπό των Μαινάδων".

Πυρήνας των Ορφικών Μυστηρίων είναι ο μύθος της Τιτανικής-Διονυσιακής καταγωγής του ανθρώπου ο οποίος δημιούργησε την πίστη ότι τα σώμα είναι ο τάφος της ψυχής, δηλαδή το δόγμα "σώμα-σήμα". Η τιτανική φύση του ανθρώπου αναφέρεται ως το Ορφικό προπατορικό αμάρτημα από το οποίο ο άνθρωπος πρέπει να απελευθερωθεί. Αυτό οδήγησε τους Ορφικούς να υποτιμήσουν την ανθρώπινη ζωή και να οδηγηθούν στην πεποίθηση ότι ο άνθρωπος πρέπει να λυτρωθεί διώχνοντας το Τιτανικό και σώζοντας το Διονυσιακό στοιχείο στον εαυτόν του.

Δηλαδή η Θεϊκή ψυχή πρέπει να αγωνιστεί για να επιστρέψει στην πηγή της.

Αυτό ήταν το κύριο περιεχόμενο και ο στόχος των Ορφικών Μυστηρίων.

 Παράλληλα στα Ορφικά Μυστήρια παρουσιάζεται μια ισχυρή αίσθηση Δικαιοσύνης και ανταπόδοσης που συνδυάζεται με την απελευθέρωση της ψυχής από το σώμα. Προς τούτο οι τελετές εξαγνισμού-σε αντίθεση με τα Καβείρια και τα Ελευσίνια Μυστήρια- γίνονται καθ' όλη την διάρκεια της ζωής των μυημένων, ορίζοντας μεταξύ άλλων τον Ορφικό βίο.

 Η πίστη στην δίκαιη ανταπόδοση και την εξιλέωση οδήγησε τους Ορφικούς να διαμορφώσουν για πρώτη φορά, στην άλλη ζωή τους κριτές των νεκρών, την βρύση της Μνημοσύνης και της Λήθης, ο καλός και δίκαιος θάνατος και ο αντίθετος του. Ήταν οι πρώτοι που μίλησαν για την "κόλαση" για τους ακάθαρτους και τους κακούς.  ,( Kerenyi et all,2005).

Ο Ορφέας για την πραγματοποίηση των Ορφικών Μυστηρίων δημιούργησε ομάδες γυναικών και αντρών - θρησκευτικούς θιάσους, όπως τους ονόμαζαν στην Ελλάδα, οι άνθρωποι αυτοί ήταν μυημένοι στην Ορφική Θρησκεία, είχαν έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής (Ορφικό βίο) ορισμένη αντίληψη του Θείου (Ορφική Θεολογία) και συγκεκριμένη συμπεριφορά.

Οι θίασοι αυτοί πραγματοποιούσαν τις Ορφικές Τελετές - Μυστήρια, (Αδαμίδης, 2017).

Το τυπικό μυήσεως στα Ορφικά Μυστήρια αποδίδεται στον Ορφέα καθώς και η ίδρυση του Τελεστηρίου στα Λείβηθρα της Πιερίας.

Οι μυθικές ιστορίες οι οποίες αναφέρονται στα Ορφικά Μυστήρια, πέρα από τον τρισυπόστατο Διόνυσο,  χαρακτηρίζονται  ιδιαίτερα με την ζωή του Ορφέα  : α) ο θρύλος  της γέννησής του, β) η αναζήτηση της γυναίκας του Ευρυδίκης, και γ) ο μύθος του θανάτου του από τις Μαινάδες.

Τα Ορφικά Μυστήρια, ήταν τα μοναδικά Μυστήρια τα οποία δημιουργήθηκαν μέσα από μια υπάρχουσα θρησκεία και ο μύθος στον οποίον στηρίχθηκαν αλληγορικά αναφέρεται στο περιεχόμενο της εν λόγω θρησκείας.

Τα Ορφικά Μυστήρια δεν γινόντουσαν σε καθορισμένες τοποθεσίες - ναούς, αλλά σε "ιερά σπίτια" ή σε  απλά σπήλαια. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην γνώση ελάχιστων στοιχείων για τα δρώμενα των τελετών τους.

Οι τελετές των Ορφικών Μυστηρίων γινόντουσαν την νύκτα. Στο άδυτο του "ναού" ο Ιεροφάντης άναβε την τελετουργική Πυρά από μία συνεχώς καίουσα Ιερά Πηγή και εμφανιζόταν μπροστά στους μυημένους.

Η μύηση στον Ορφισμό περιελάμβανε τελετουργίες  καθαρμού και την αναπαράσταση ενός ιερού δράματος εμπνευσμένου από τον θάνατο του Διονύσου-Ζαγρέως. Οι μύστες βάφονταν με ασβέστη και γύψο, ως σύμβολο του τιτανικού στοιχείου που υπήρχε μέσα τους, διότι με ασβέστη είχαν βαφτεί και οι Τιτάνες για να ξεγελάσουν τον Διόνυσο-Ζαγρέα. Αυτό θύμιζε στους μύστες την τιτανική καταγωγή τους επομένως και το τιτανικό "προπατορικό αμάρτημα" καθώς και το μαρτύριο του Διονύσου και την λύτρωση του ανθρώπου.

Στον πρώτο βαθμό μύησης, άντρες και γυναίκες υποβάλλονταν σε πενταετή σιγή.

Στον δεύτερο βαθμό μυούνταν μόνο όσοι ήσαν εξαγνισμένοι στο σώμα και στο νου, δηλαδή "είχαν χαλιναγωγήσει τα πάθη τους, υψούμενοι υπεράνω των συμφερόντων".

Στον τρίτο βαθμό  μυούνταν μόνο φωτισμένοι και εμπνευσμένοι, γυναίκες και άντρες, "ικανοί να αναγνώσουν την "Ορφική Βίβλο".

Οι μυούμενοι στα Ορφικά Μυστήρια αποτελούσαν μια τάξη με αυστηρή θρησκευτική πειθαρχία, ασκητική δίαιτα και κρατούσαν με ευλάβεια τις μυστικές διατάξεις, υποβαλλόμενοι σε συνεχείς ψυχικούς και σωματικούς καθαρμούς. Απαιτούσαν, με θρησκευτική ευλάβεια, σιγή εφ' όρου ζωής, για τις μυητικές διαδικασίες και τις τελετές καθαρμού.

 Οι μύστες συμμετείχαν σε μυστικούς δείπνους, κατά την διάρκεια των οποίων  μεταλάμβαναν άρτο και οίνο, που αντιπροσώπευαν τη Δήμητρα και το Διόνυσο, ως μέσο αναζωογόνησης της ύλης και πνευματικής κάθαρσης, (συμβολικά έπιναν το αίμα του θυσιαζόμενου ταύρου και έτρωγαν το σώμα του), ο ταύρος αντιπροσώπευε τον Διόνυσο.

Κατά την διάρκεια της μύησης γινόταν και η τελετή της ωμοφαγίας όπου θυσιαζόταν ένας ταύρος που συμβόλιζε τον Διόνυσο και του οποίου οι σάρκες τρώγονταν ωμές προκειμένου οι συμμετέχοντες στην τελετή να ενωθούν με τον ταύρο-Διόνυσο, δηλαδή ερχόταν σε μυστικιστική ένωση με τον θεό του. Ήταν ένας τρόπος μετάδοσης της θεϊκής ζωής. Η ωμοφαγία, δηλαδή η βρώση ωμού κρέατος ήταν από τα κύρια μέρη των Ορφικών Μυστηρίων .

Ο σκοπός της μύησης στον Ορφισμό είναι εσχατολογικός, δηλαδή να λυτρώνει τον άνθρωπο από την ύλη, από το στοιχείο εκείνο της ύπαρξης του που τον βαραίνει. "Από τον οδυνηρό κύκλο ξέφυγα πετώντας", λέει ο ορφικός μύστης έχοντας λυτρωθεί από τις αλλεπάλληλες γεννήσεις. Η λύτρωση αυτή εναπόκειτο όχι μόνο στην μύηση αλλά και στις πράξεις που θα έκανε ο άνθρωπος στην εκάστοτε επίγεια ζωή του. Εάν παρέμενε αμαρτωλός τότε θα αναγκαζόταν να πιεί από την πηγή της Λήθης και να επαναγεννηθεί σε άνθρωπο ή ζώο. Αν όμως κατάφερνε να λυτρωθεί τότε θα ενωνόταν με την παγκόσμια ψυχή, με την θεότητα δηλαδή, αναφωνώντας: "από άνθρωπος έγινα θεός"! Για να φτάσει σε αυτό το στάδιο όμως έπρεπε να λυτρωθεί από τον κύκλο των συνεχών επαναγεννήσεων, από την μετενσάρκωση δηλαδή.

 Ένα από τα βασικά δόγματα του Ορφισμού ήταν η μετενσάρκωση, το ταξίδι δηλαδή της ψυχής μέσα από αλλεπάλληλες μετενσαρκώσεις από το ένα σώμα στο άλλο. Το ταξίδι αυτό είχε σκοπό να καθαρθεί η ψυχή και καθαρισμένη από κάθε τιτανικό-αμαρτωλό στοιχείο της, τελικά να γίνει ένα καθαρό πνεύμα και να ενωθεί με το παγκόσμιο πνεύμα στο οποίο και ανήκε. Το κάθε σώμα δεν ήταν παρά το σήμα-τάφος της ψυχής από το οποίο εκείνη έπρεπε να λυτρωθεί. Μετά τον θάνατο και την ταφή του σώματος η ψυχή διεκδικούσε την θεϊκή της καταγωγή (Τσοπάνη, 2017).

 Αυτό αποκαλύπτει και η χρυσή πλάκα του Ιππωνίου η οποία αναφερόμενη στην καταγωγή της ψυχής γράφει: «Είμαι παιδί της Γης και του Έναστρου Ουρανού».

Ο μύθος του θεού Διονύσου του Ζαγρέα

Σύμφωνα με τον ορφικό μύθο στο τέλος της γενεαλογικής σειράς των θεών βρίσκεται ο γιός του Δία και της Περσεφόνης, ο Διόνυσος, που παίρνει το όνομα του θεού του κάτω κόσμου, του  Ζαγρέα, ο κυβερνήτης των νεκρών.

Ο Διόνυσος Ζαγρέας είναι ο δεύτερος Διόνυσος ( ο πρώτος είναι ο Φάνης-Διόνυσος, ο θεός του φωτός, ο πρώτος θεός που εμφανίστηκε γνωστός ως Πρωτόγονος).

Ο Ζεύς  όρισε τον μικρό Διόνυσο κυρίαρχο θεό, κυβερνήτη του κάτω και του πάνω κόσμου, δηλαδή διάδοχό του. Ο ορφικός ύμνος αναφέρει ότι η τρομερή δύναμη που έδωσε ο Ζεύς στον μικρό Διόνυσο προκάλεσαν την ζήλεια της Ήρας και τον φθόνο των Τιτάνων οι οποίοι μετά από προτροπή της Ήρας και έχοντας αλείψει τα πρόσωπά τους με γύψο αφού απέσπασαν την προσοχή του με έναν καθρέφτη  τον κομμάτιασαν και τον κατασπάραξαν. Εξοργισμένος ο Δίας τους έκαψε με κεραυνό. Η Αθηνά διέσωσε την καρδιά του Διονύσου και την μετέφερε στον Δία, ο οποίος την έφαγε και κατ' αυτόν τον τρόπο διαφύλαξε μέσα του την φύση του πατέρα-παιδιού του, Διονύσου. Κατόπιν με την Σεμέλη, μια φρακοφρυγική θεά της γης, απέκτησε τον τρίτο Διόνυσο, ο ίδιος μύθος αναφέρει ότι ο πατέρας-Ζευς κυοφόρησε το παιδί στον μηρό του.

 Από τη στάχτη των Τιτάνων αναπήδησε η ανθρώπινη φυλή η οποία συνεχίζει να ζει, έτσι  δημιουργήθηκαν οι άνθρωποι οι οποίοι έφεραν μέσα τους το τιτανικό στοιχείο, το κατώτερο και αμαρτωλό. Ταυτόχρονα όμως επειδή οι Τιτάνες είχαν φάει τον Διόνυσο η ανθρώπινη φυλή είχε και το  θεϊκό στοιχείο. Αυτό οδηγεί στην θέση ότι ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα καλό και κακό, Τιτανικής και Διονυσιακής καταγωγής.  

Αυτός ο μύθος εκφράζει την ανθρωπογονία του Ορφισμού. Δεμένοι οντολογικά με την τιτανική φύση οι άνθρωποι διατηρούν μέσα τους την ροπή προς το κακό, (το ορφικό προπατορικό αμάρτημα). Από εδώ προέρχεται και η αντίθεση μεταξύ σώματος και ψυχής. Το σώμα έλκει την καταγωγή του από τιτανική ρίζα ενώ η ψυχή από θεϊκή φλόγα. Οι Ορφικοί διακήρυσσαν πως η θεϊκή ψυχή πρέπει να αγωνιστεί για να επιστρέψει στην πηγή της ζωής,(Τσοπανη,2017).

Ο Ορφικός μύθος της γένεσης του κόσμου, του τρισυπόστατου Διόνυσου, των θεών και του ανθρώπου, προσφέρει μια μοναδική έκφραση της αιωνιότητας της ψυχής, του "ενός και των πάντων', της ζωής που αναβλύζει από την δύναμη και το πνεύμα του Διονύσου, της λύτρωσης και της επιστροφής της ψυχής στην θεϊκή της κατοικία, ( Kerenyi et all,2005).

Επίλογος

Όλοι οι ερευνητές συγκλίνουν στην άποψη ότι ο Ορφέας ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Η μορφή του είναι κυρίαρχη στο χώρο της Κοσμογονίας και της Θεογονίας και αυτό διότι η χρήση του μύθου του τρισυπόστατου Διονύσου στα Μυστήρια του δημιούργησε μια θεοσοφική γραμμή με αφετηρία τον έναν, τον Φάνη-Διόνυσο και πέρας τον μονοθεϊσμό. Οι βασικές θέσεις του Ορφισμού πέραν της επίδρασης που είχαν στην θρησκευτική ζωή των ιστορικών χρόνων, επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό και το περιεχόμενο του Χριστιανισμού.

Η επιρροή που άσκησε ο Ορφισμός στα επόμενα θρησκευτικά και φιλοσοφικά ρεύματα είναι καθοριστική.

Από τα τρία βασικά δόγματα του,  το δόγμα της Θεϊκής μορφής της ψυχής ,  άρα η αθανασία της ψυχής (ως θεϊκή)που είναι φυλακισμένη στο σώμα, "σώμα-σήμα", και το δόγμα της τιμωρίας και της ανταπόδοσης στον άλλον κόσμο, η δικαίωση των αγαθών ανθρώπων και η σκληρή τιμωρία των αμαρτωλών(ύπαρξη κόλασης), είναι στοιχεία τα οποία εμπεριέχονται στην Χριστιανική θρησκεία.  Επίσης ο Λυτρωτής-Ιησούς ήταν, όπως και ο Διόνυσος, τέκνο του θεού και μίας θνητής και πριν αρχίσει η αποστολή του να έχει αποτελέσματα, χρειάστηκε  να πεθάνει και να αναστηθεί. Επίσης ο Ορφικός βίος έχει πολλά κοινά στοιχεία με τον ασκητικό βίο που υποστηρίζει και επιβάλει στους πιστούς του ο Χριστιανισμός.

Ο Πυθαγόρας υιοθέτησε τόσο το δόγμα της μετενσάρκωσης όσο και τους κανόνες της Ορφικής ζωής.

Ο Πλάτωνας βασίστηκε στη θεωρία περί αθανασίας της ψυχής και την επέκτεινε.

Η απώλεια της Ευρυδίκης οδήγησε τον Ορφέα στην άρνηση των γυναικών, γεγονός το οποίο, όπως αναφέρει ο μύθος, έκανε τις Μαινάδες, ιέρειες του Διονύσου, να τον μισήσουν και να τον θανατώσουν.

Αυτό δεν τον εμπόδισε στην δημιουργία των "θιάσων" του, των Μυστών του,  να συμπεριλάβει και γυναίκες οι οποίες συμμετείχαν στις μυήσεις και στις τελετές των Ορφικών  Μυστηρίων.

 Επομένως και στα Ορφικά Μυστήρια είναι ισότιμα υπαρκτή  η παρουσία των γυναικών, με αυτή των αντρών.

ΠΗΓΗ Γυναικείος Τεκτονισμός : Ως "αφ' εαυτού προερχόμενος" 

της Δρ. Μαρία Ν. Σωτηράκου

Βιβλιογραφία 

• Αδαμίδης Γεώργιος, (2019), " Ορφέας &Λείβηθρα. Τα ίχνη του παρελθόντος, Μύθος & Αλήθεια",7ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Αρχαιολογίας, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη
• Γιαννακάκης Γ.(1959), "Ιστορία της Θράκης", ΘΡΑΚΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ, Θρακικό Κέντρο, Αθήνα.
• Διασταυρίδης,(2015), "Ανατομική ερμηνεία της ψυχής στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία", Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
• Ιωαννίδου Π.(2011),"Ολυμπιάδα: γυναίκα ανάμεσα στο μύθο και την πραγματικότητα",  Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Ρόδος.
• Καθητζιώτης Κ.(1974) "ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ", ΤΕΚΤΟΝΙΚΟΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΝ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ, Σ:. Στ:. ΑΔΩΝΙΣ, Λευκωσία.
• Καλλέργη Διδώ,(1981), "Τα Αρχαία Μυστήρια", εκδόσεις ΙΔΕΟΘΕΑΤΡΟΝ, Αθήνα.
• Κοσμόπουλος Μιχάλης,(2003), "Ελληνικά Μυστήρια", εκδόσεις ΕΝΑΛΙΟΣ, Αθήνα.
• Λεκατσά, Π. (2000), "Η ψυχή: Η ιδέα της ψυχής και της αθανασίας της και τα έθιμα του θανάτου", (4η έκδ.), εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα.
• Λεφάκη(Δομινου) Ι. Θ. (1896), "ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙ ΤΩΝ ΕΛΕΥΣΙΝΙΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΑΝΤΕΙΩΝ", εκδόσεις ΜΠΟΓΙΑΤΗ, Αθήνα.
• Λοϊζου Παυλίνα(2017), "Η παρουσία του χορού στην Λατρευτική ζωή των Αρχαίων Ελλήνων", ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη.
• Μαλτέζος Θ.Γ.(1934), "Μυστήρια των Προϊστορικών Χρόνων",  Αθήνα.
• "Οι μεγάλοι μύστες, (Les grands inities)", Εδουάρδος Συρέ, ΚΑΚΤΟΣ 1981
• Ματσούκας Νίκος(1963), "Ζωή και Θάνατος κατά τας αντιλήψεις των Ορφικών Μυστηρίων", ΘΡΑΚΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ, Αθήνα.
• Νεγρεπόντης, Σ. (2005), "Σηµειώσεις του µαθήµατος Ιστορία των Αρχαίων Ελληνικών Μαθηµατικών – Στοιχεία Ευκλείδη", Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών ∆ιδακτικής Μαθηµατικών, Μαθηµατικό Τµήµα Πανεπιστηµίου Αθηνών.
• Πανέτσου Μαρία (2014), "Ψυχή, Θάνατος και Πένθος στην Αρχαία Ελλάδα", Διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Κρήτης .
• Πασσάς Ι.(1985),"Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ",  εκδόσεις ΗΛΙΟΣ, Αθήνα.
• Πασσάς Ι.(1954), "ΤΑ ΟΡΦΙΚΑ", εκδόσεις ΗΛΙΟΣ, Αθήνα.
• Πρόκλου," Περί της κατά Πλάτωνα θεολογίας", βιβλίο Α΄,26
• Τσοπάνης Κ.(2017), "Ορφικά Μυστήρια: Οι Ελληνικές ρίζες του Χριστιανισμού", www.istorikaxronika.com
• Φωτόπουλος Αποστόλης(2013), "Η Αυτογνωσία κατά τον Πυθαγόρα", Εναλλακτική Δράση, Αθήνα
• Χλέτσος, Β. "Πλωτίνος", (2003). Περιοδικό "Ελληνική Αγωγή", τ. Μαΐου 2003
• Χριστάκου Μαρία(2012), " Η Θρησκεία ως Σύστημα κατά την διάρκεια των Κλασικών Χρόνων", ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη.
• "ΛΑΤΡΕΙΕΣ ΣΤΗΝ 'ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ TOY ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ", ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ, Αθήνα 2002.
• "Αρχαιολογικά Μυστήρια στην Ελλάδα", επιμέλεια έκδοσης Δώρα Γιαννιού, εκδόσεις ΑΡΧΕΤΥΠΟΝ, Αθήνα 2005
• Bachofen J. J. (1992), "Myth, Religion, and Mother Right", Princeton University Press, N.Y.
• Cantarella Εva(1998), "ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ", εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα.
• Harrison Ellen Jane(1995),"Ορφική Φιλοσοφία", Μτφ Ε. Παπαδοπούλου Εκδόσεις Ιάμβλιχος.
• Hergenhahn, B.R. (2008), "Εισαγωγή στην ιστορία της Ψυχολογίας", (Ρ. Καρακατσάνη, μτφρ), εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα.
• Guthrie, W.K.C. (2000), "Ο Ορφέας και η αρχαία Ελληνική θρησκεία" (Χ. Μήνη, μτφρ.). Αθήνα: Ινστιτούτο του βιβλίου - Α. Καρδαμίτσα.
•  Kerenyi C., Walter Otto, Walter Wili, Paul Schmitt,(2005) "Ελληνικά Μυστήρια", εκδόσεις ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ, Αθήνα.
• Rohde, E. (2004), "Ψυχή: Η λατρεία των ψυχών και οι αντιλήψεις περί αθανασίας στους Αρχαίους Έλληνες" (2ος τόμ.), (Κ. Παυλογεωργάτου, μτφρ.). εκδόσεις  Ιάμβλιχος, Αθήνα.
• www.diodos.gr
• www.peraapotimytho.com
• www.esoterika.gr
• nea-acropoli.gr
•  ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ